Parafia p.w. Św. Marcina w Pawłowie

Dzień dobry wszystkim. W dzień 26 lipca, czyli czwarty, a zarazem ostatni wtorek siódmego miesiąca 2022 roku, będziemy poszukiwać informacji na temat działalności stowarzyszeń i bractw parafialnych w Pawłowie. Jest to już bowiem ostatni post, w którym będziemy bliżej przyglądać się historii Parafii pw. Św. Marcina w Pawłowie.

Działalność stowarzyszeń i bractw parafialnych

W ramach prowadzonej przez kościół katolicki działalności kultowej działa szereg zrzeszeń religijnych, które Kodeks Prawa Kanonicznego dzieli na trzy podstawowe grupy: zakony, bractwa i związki pobożne. Nas interesują ostatnie dwa zrzeszenia, gdyż na terenie parafii św. Marcina nie działały żadne zakony. Celem głównym działalności bractw był i jest kult publiczny, a stowarzyszenia powoływane były przede wszystkim dla realizacji określonych w statucie celów społecznych. W parafii św. Marcina w Pawłowie zalążki bractw i stowarzyszeń katolickich zaczęły powstawać w latach sześćdziesiątych XIX wieku. Brak, w miarę pełnej dokumentacji źródłowej, uniemożliwia kompleksową charakterystykę działalności bractw i stowarzyszeń kościelnych na obszarze parafii. Stosunkowo dokładne materiały dotyczące rodzaju bractw oraz liczby ich członków pochodzą z lat 1860-1891. Drugi okres to lata 1933-1938, kiedy to w myśl rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 27 października 1932 roku „Prawo o stowarzyszeniach” i Rady Ministrów z dnia 28 stycznia 1934 roku o stowarzyszeniach służących katolickim celom religijnym i wyznaniowym proboszczowie zobowiązani zostali do składania corocznych szczegółowych sprawozdań duszpasterskich. Na obszarze parafii w latach 1824-1945 działały następujące bractwa: św. Wojciecha, Bractwo Wstrzemięźliwości, Bractwo Serca Jezusowego, Arcybractwo Matek Chrześcijańskich. Spośród wielu stowarzyszeń kościelnych i katolickich wymienić można: Żywy Różaniec (w czterech formacjach stanowych), Papieskie Dzieło Rozkrzewiania Wiary, Papieskie Dzieło Dziecięctwa Jezusa, Katolickie Stowarzyszenie Robotników Polskich, Liga Katolicka, Stowarzyszenie Młodzieży Polskiej, Stowarzyszenie Młodych Polek. Najstarszym bractwem w Pawłowie było Bractwo św. Wojciecha założone w dzień Bożego Narodzenia w 1860 roku. W aktach jest luka z lat 1862 – 1863. Nie znana jest też przyczyna tak gwałtownego spadku liczby członków Bractwa Św. Wojciecha. Od roku 1868 nie ma żadnych informacji na temat tego bractwa. W latach 1933-38 nie zostało wymienione. Między rokiem 1888 a 1892 nie przeprowadzono zapisów do Bractwa Serca Jezusowego. Kobiety z Bractwa Matek Chrześcijańskich były zarazem członkiniami Żywego Różańca. W 1935 ks. Dziadzia skarżył się, że jest bardzo obciążony pracą. Wszystkie Stowarzyszenia i bractwa opierały się na osobie duszpasterza. Żaden inteligent (chodzi tu zapewne między innymi o nauczycieli) nie angażował się w rozwój powyższych grup katolickich. Wybuch II wojny światowej przerwał oficjalnie pracę wszystkich bractw i stowarzyszeń.

Życzę wszystkim ciekawego wtorku.

Z Panem Bogiem

Ks. Proboszcz

                                                                              Radosław Plewa

Dzień dobry wszystkim. W dzień 19 lipca, czyli trzeci wtorek siódmego miesiąca 2022 roku, będziemy poszukiwać informacji na temat służb kościelnych w Pawłowie. Jest to już bowiem przedostatni post, w którym będziemy bliżej przyglądać się historii Parafii pw. Św. Marcina w Pawłowie.

Służby kościelne

Wśród pracowników kościelnych wyróżnić można w szczególności organistów i kościelnych. W Pawłowie często obie te funkcje były łączone. W 1824 roku od przynajmniej trzech lat nikt nie pełnił tej funkcji, gdyż w kościele nie było organów. Zakupiono je dopiero w 1856 roku z inicjatywy ks. Żołądkiewicza. Zainstalowano je jednak dopiero w 1857 roku za bytności nowego proboszcza ks. Foerstera. Pierwszy kontrakt zawarty został między ks. Żołądkiewiczem a Ignacym Chyłkowskim, który do tego momentu pełnił funkcję organisty w Niechanowie, dnia 7 marca 1855 roku. W Pawłowie miał pełnić podwójną rolę: organisty i kościelnego. Jego obowiązki dokładnie wyszczególniono w umowie:

• utrzymać kościół w czystości,
• raz na kwartał czyścić naczynia liturgiczne,
• bieliznę kościelną dokładnie składać, a latem kilkakrotnie przewietrzyć,
• zaraz po otwarciu kościoła zapalać lampkę wieczną wiszącą przy ołtarzu,
• po każdym nabożeństwie upewniać się czy świece przy wszystkich ołtarzach zostały dokładnie zgaszone,
• latem o świcie, a zimą o 4⁰⁰ po południu dzwonić na Anioł Pański,
• różaniec, godzinki, jutrznię czy nieszpory dopóki nie ma organów razem z wiernymi śpiewać. Wynagrodzenie jakie pobierał Ignacy Chyłkowski obejmowało:
• –    100 zł.p płatne w czterech kwartalnych ratach, każda po 25 zł.p,
• –    1 szefle pszenicy, 12 szefli żyta, 2 szefle grochu, 4 szefle jęczmienia,

• –    utrzymanie dla jednej krowy na rok,
• –    1 morgę ogrodu na czas pełnienia obowiązków.

Dodatkowy dochód miał z ofiar za zamówione msze śpiewane oraz za dostarczanie do kościoła hostii i komunikantów. Kontrakt zawarto na jeden rok od 23 kwietnia 1855 roku do kwietnia 1856 roku. Potem był przedłużany przynajmniej do 1858 roku (do tego okresu mamy potwierdzenie w aktach). W latach 1861-1864 organistą został Józef Szyperski, nauczyciel z Pawłowa. Otrzymywał za to następujące wynagrodzenie: – 20 talarów, 2 szefle pszenicy, 3 szefle grochu, 4 szefle jęczmienia, utrzymanie dla dwóch krów w okresie letnim oraz po dwa zagony na len, kapustę i brukiew. W październiku 1865 roku podpisano umowę z Konstantym Nowakowskim, który zobowiązał się jeszcze do pomocy w gospodarstwie ks. Wartenbergowi. Z niewiadomych przyczyn miesiąc później jego miejsce zajmuje Kazimierz Pląskowski, a w grudniu Izyperski. Ten ostatni pracował w parafii do 1874 roku. Od 12 lutego 1874 – marca 1877 roku organistą i kościelnym był Józef Giebel. W latach 1877 – 1881 funkcję tę pełnił Pafnucy Stępowski. Oprócz wymienionych w tym rozdziale obowiązków przyjął na siebie jeszcze dozór ludzi w czasie żniw. Oprócz wynagrodzenia w naturaliach wymienionych przy innych kontraktach otrzymywał 4000 kg torfu na opał. Te same warunki przyjął następca Stępowskiego – Kiełbasiewicz (1881-1889). Przez następne 11 lat rolę organisty pełnił Zülsdorff z Mieściska. W 1910 roku wynikły nieporozumienia między ks. Marchlewskim ówczesnym proboszczem, a organistą Zülsdorffem, które doprowadziły do tego, że przyjęto nowego pracownika. Został nim Jan Żmura z Niechanowa. Dobrze wypełniał swoje obowiązki. Założył w parafii chór. Niestety nie ma na ten temat więcej informacji w aktach. W 1923 roku członkowie dozoru kościelnego uchwalili roczną dotację dla organisty w wysokości 25 cetnarów żyta. Składali się na nią ci gospodarze, którzy posiadali więcej niż 30 mórg ziemi. Uchwała miała obowiązywać trzy lata czyli do 1 lipca 1926 roku. Jan Żmura zmarł w 1928 roku. Ostatnim organistą i kościelnym o którym jest mowa w dokumentach archiwalnych do 1945 roku był Stanisław Szczepanik. Powołany został na to stanowisko 1 maja 1934 roku. Mieszkał bezpłatnie w jednym pokoju w domu komorniczym. Jako świadczenie pobierał 1.46 ha roli beneficjalnej oraz 420 złotych rocznie. Kasa kościelna opłacała mu ubezpieczenie w wysokości 7,44 zł co miesiąc. Zaraz po wybuchu wojny wrócił w swoje rodzinne strony. Niestety nikt nie pamięta skąd pochodził.

Życzę wszystkim ciekawego wtorku.

Z Panem Bogiem

Ks. Proboszcz

                                                                              Radosław Plewa

Dzień dobry wszystkim. W dzień 12 lipca, czyli drugi wtorek siódmego miesiąca 2022 roku, będziemy poszukiwać informacji na temat katechizacji w Pawłowie.

Katechizacja

Katechizacja odbywała się w ramach zajęć szkolnych. Na początku (około roku 1830, ponieważ z wcześniejszych wizytacji wynika, że szkoły w parafii nie było) tylko w jednej szkole, która znajdowała się w Pawłowie przy kościele. Naukę religii jak i innych przedmiotów prowadził nauczyciel świecki. W pierwszych latach istnienia szkoły uczył w niej pan Kraski. Dzieci zimą chodziły do szkoły dosyć regularnie, a latem tylko w dni ustalone i zatwierdzone przez Królewską Regencję. W środę do południa, a w niedzielę i święta od godziny 7^oo-10⁰⁰. Liczba dzieci uczęszczających na zajęcia w 1832 roku była dosyć wysoka i wynosiła – 89. Tak wysoką frekwencję zawdzięczano ówczesnemu proboszczowi ks. A. Faltyńskiemu, który upominał publicznie w kościele oraz w rozmowach prywatnych nakłaniał rodziców do regularnego posyłania dzieci do szkoły. Sam szkołę wizytował przynajmniej dwa razy w tygodniu. Około roku 1852 nauczycielem był pan Józef Szyperski, który jednocześnie został organistą. Od roku 1894 używano do nauki religii podręczników autorstwa ks. bp. Likowskiego. W końcu września 1897 roku została zakończona budowa nowej szkoły w Pawłowie. Naukę w niej zainaugurował 18 października 1897 roku pan Leon Cyms – ojciec Pawła Cymsa (ur. 2.III.1894 r. w Pawłowie), który był jednym z najbardziej znanych dowódców Powstania Wielkopolskiego 1918/19. Od tego momentu w niej przeprowadzano lekcje. Akta z 1901 roku mówią o dwóch szkołach katolickich: w Pawłowie i Nidomiu. 17 października 1906 roku doszło do strajku dzieci z klas I-II. Wzorem dzieci wrzesińskich, dzieci ze szkoły pawłowskiej oddały niemieckie książki do religii i nauczania biblijnego. Stwierdziły, że nie będą się uczyć religii ani modlić w języku niemieckim. Kara była dotkliwa tym bardziej, że strajk ten nie przyniósł żadnych zmian w formie nauczania:

• cztery dni w tygodniu dzieci zostawały po lekcjach od godz. 13⁰⁰-16⁰⁰,
• nie otrzymały promocji do klasy II i III (tylko jedno dziecko promocję otrzymało, ponieważ nie brało udziału w strajku),
• rodziców dzieci strajkujących usunięto ze stanowisk i komitetu rodzicielskiego,
• wstrzymano pomoc finansową dla szkoły ze strony państwa.

Strajk trwał osiem miesięcy i zakończył się 13 czerwca 1907 roku. Ze statystyki kościelnej nauki religii w szkołach ludowych za rok 1917 możemy uzyskać następujące informacje: Szkoła w Baranowie istniała tylko do 1926 roku. Wszelkie uroczystości jak rozpoczęcie roku szkolnego, 3 Maja, święto dziecka (które przypadało we wrześniu), 11 listopada (obchodzone od momentu odzyskania Niepodległości w 1918 roku), zakończenie roku szkolnego jak i większe święta kościelne (Boże Narodzenie, Wielkanoc, Zielone Świątki) ściśle związane były z udziałem dzieci szkolnych i ich wychowawców we Mszy św. Każde z tych świąt uatrakcyjnione było przedstawieniami, wierszami, śpiewem przygotowanym przez dzieci, a także procesjami przez wieś. Śmiało można rzec, że całe życie parafialne związane było ściśle z kościołem i szkołą. Nie dziwi nas zatem duża frekwencja wiernych biorących czynny udział we wszelkich uroczystościach. Po wkroczeniu wojsk niemieckich władza okupacyjna 25 września poleciła uruchomić w mieście i powiecie gnieźnieńskim wszystkie szkoły. Dnia 1 marca 1940 roku ta sama władza kazała wszystkie szkoły polskie zamknąć, a nauczycieli zwolnić. Już 5 maja 1940 roku aresztowali Niemcy szereg osób, wśród nich było wielu nauczycieli. Także dwóch nauczycieli tutejszej parafii: pana Marciniaka z Nidomia i pana Bernarda Świetlika z Pawłowa. Zostali wywiezieni do obozu zbiorczego w Szczyglinie, a stamtąd do obozu koncentracyjnego w Dachau, później do Gusen. Kronika szkolna podaje, że pan Świetlik wrócił w czasie letnich wakacji w 1945 roku po pięcioletnim pobycie w obozie koncentracyjnym. Szkoła reaktywowana była 5 marca 1945 roku. Wśród wykładanych przedmiotów znalazła się także religia.

Życzę wszystkim ciekawego wtorku.

Z Panem Bogiem

Ks. Proboszcz

                                                                              Radosław Plewa

Dzień dobry wszystkim. W dzień 5 lipca, czyli pierwszy wtorek siódmego miesiąca 2022 roku, będziemy poszukiwać informacji na temat duszpasterstwa pozasakramentalnego w Pawłowie.

Duszpasterstwo pozasakramentalne

W ramach duszpasterstwa pozasakramentalnego w parafii św. Marcina w Pawłowie organizowane były w latach 1824-1945 spotkania modlitewne i nabożeństwa. Jedną z najstarszych form duszpasterstwa były i są procesje organizowane w Uroczystość Bożego Ciała. Ołtarze przez całe lata ustawiano w tych samych miejscach. One wyznaczały trasę przejścia procesji. Dzisiaj trudno jest ustalić jak przebiegała. Około 1897 roku trasa uległa zmianie, gdyż wybudowano szkołę i od tego momentu jeden z ołtarzy ustawiano przy niej (trwało to tylko kilka lat). Drugi ołtarz znajdował się przy domu pana Kozaneckiego (Pawłowo-Górki; Także w czasach nam współczesnych do roku 1994 stawiano w tym miejscu ołtarz). Trzeci przy domu Krzewińskiego (blisko figury Matki Bożej, dzisiaj naprzeciwko domu p. Nowickich – Pawłowo Podole). Czwarty – przy plebani lub u Świątka (w domu naprzeciwko kościoła – Pawłowo Górki). Parafianie pamiętają jeszcze inny układ ołtarzy tuż sprzed wojny: I – przy domu Królewczyka (po drugiej stronie drogi stała figura św. Wawrzyńca – Pawłowo Podole); II – przy domu Olejniczaka (dziś w tym miejscu jest dom p. Jankowskich – Pawłowo Podole); III – przy domu p. Springra (Pawłowo Górki); IV – przy domu p. Kozaneckiego lub przy krzyżu, który znajdował się na skrzyżowaniu drogi gnieźnieńskiej z drogą do Gębarzewa. Wszyscy świadkowie zgodnie twierdzą, że Boże Ciało było wielką uroczystością parafialną do której przygotowywano się bardzo długo i dokładnie. Cała trasa przejścia procesji była ubrana wieńcami z liści i transparentami na których umieszczano następujące napisy: „Idzie, idzie Bóg prawdziwy”, „Kłaniamy Ci się Jezu Chryste”. Wszystkie te dekoracje przygotowywała młodzież. Inne procesje „odprawiane zwyczajowo” , a więc takie, które wpisane były w kalendarz uroczystości kościelnych, odbywały się: w dniu św. Marka; w dniu św. Wawrzyńca do krzyża, który znajdował się przy wiejskiej kuźni; krzyżowe do figury św. Krzyża. Informacja ta pochodzi z 1901 roku, ale wiadomo, że zwyczaj nie rodzi się w ciągu roku czy dwóch lat. Został on przyjęty przez społeczność parafialną i stał się jej tradycją religijną. Również na Wielkanoc była uroczysta procesja wokół kościoła z Najświętszym Sakramentem. Wszystkie procesje odbywały się przy licznym udziale wiernych. Od najdawniejszych czasów największym świętem były „imieniny” parafii. Odpust, bo o nim mowa, odbywał się w dzień św. Marcina 11 listopada. Jeśli uroczystość wypadła w tygodniu, to przenoszono ją na najbliższą niedzielę. Niewiele informacji udało się zebrać autorowi na temat nabożeństw. Pewne wzmianki pochodzą z lat trzydziestych XX wieku i dotyczyły nabożeństwa majowego. Przed rokiem 1937 spotykano się trzy razy w tygodniu. W 1937 roku odbywały się już codziennie o godz. 20^oo. W następnym roku w pierwszej połowie maja – trzy razy w tygodniu o godz. 19³⁰. W drugiej połowie maja, odpowiadając na zapotrzebowanie wiernych znowu spotykano się codziennie o godz. 20⁰⁰. W tych samych dokumentach archiwalnych jest mowa o misjach parafialnych, które miały miejsce w 1934 roku. Musiały się cieszyć wielkim powodzeniem, gdyż w czasie ich trwania rozdano 1400 komunii. W czasie Wielkiego Postu w każdą niedzielę odprawiano Drogę Krzyżową połączoną z Gorzkimi Żalami. Nabożeństwo odprawiano około godziny 15⁰⁰. Znane były przypadki osób, które przychodziły na Msze św. na godz. 10³⁰ i czekały w kościele na Drogę Krzyżową, gdyż nie opłacało im się wracać do domu by za kilka godzin wrócić z powrotem. Trasa z Goranina, Baranowa czy Nidomia na pieszo trwała dosyć długo i były uciążliwe zwłaszcza przy brzydkiej pogodzie. W październiku natomiast codziennie spotykano się na modlitwie różańcowej. Frekwencja na wszystkich nabożeństwach była bardzo duża. Śmiało można ją porównać z uczestnictwem w niedzielnych Mszach św. Wszystkie ławki były pozajmowane i wielu ludzi było zmuszonych stać. Znamienna jest wypowiedź pani Zofii Kasprzak: „Kiedy ksiądz odprawiał Drogę Krzyżową ludzie musieli robić miejsce, aby mógł przejść”. Jedną z form oddziaływania pozasakramentalnego na rozwój życia duchowego wspólnoty parafialnej miały w okresie po Bożym Narodzeniu odwiedziny duszpasterskie u parafian, zwane kolędą. Wtedy też starano się rozwiązywać problemy natury moralnej, omawiano potrzeby kościoła, pobierano ofiary na jego utrzymanie i upiększenie. Zapewne duży wpływ na rozwój życia chrześcijańskiego miała prasa katolicka. Niestety źródła na ten temat pochodzą z lat 1933-1938.

Życzę wszystkim ciekawego wtorku.

Z Panem Bogiem

Ks. Proboszcz

                                                                              Radosław Plewa

Dzień dobry wszystkim. W dzień 28 czerwca, czyli czwarty i zarazem ostatni wtorek szóstego miesiąca 2022 roku, będziemy poszukiwać informacji na temat duszpasterstwa sakramentalnego w Pawłowie.

Duszpasterstwo sakramentalne

Duszpasterstwo sakramentalne stanowi istotę posługi kapłańskiej. Dlatego też od zarania dziejów parafii stanowiło to główną troskę pracujących tu księży. Z uwagi na to, że temat pracy obejmuje 121 lat historii parafii przedstawienie udziału parafian w życiu sakramentalnym byłoby zbyt obszerne. Dlatego ograniczymy się do wybranych lat. Przy zbieraniu materiałów do tego rozdziału autorka napotkała kilka trudności. Nie można przedstawić udziału parafian w sakramentach od 1824 roku, ale od 1829 roku. Powodem takiego stanu rzeczy były pożary. Skutkiem jednego z nich (w 1829 r.) było zniszczenie ksiąg metrykalnych i niektórych akt wizytacyjnych z interesującego nas okresu. Spis dzieci przystępujących do I Komunii Św. zaczęto prowadzić dopiero w 1864 roku. Nie ma też w aktach prawie żadnych informacji na temat sakramentu bierzmowania. Sytuacja zmieniła się w 1930 roku, kiedy to przy spisie dzieci przyjmujących I Komunię św. podawano datę ich bierzmowania. Aby przyjąć sakrament dojrzałości chrześcijańskiej jeżdżono do pobliskiego Gniezna. Duszpasterstwo sakramentalne jest nieodłącznie związana z mszą św. W Pawłowie przez ponad 100 lat odprawiana była tylko jedna msza św. w niedzielę i święta. W wizytacji przeprowadzonej w 1832 roku dowiadujemy się w jakim porządku przeprowadzane były nabożeństwa. O godz. 9.00 w każdą niedzielę rozpoczynano różaniec. Po nim śpiewano litanię do Najświętszej Maryi Panny lub inną. Dopiero wtedy dzwonił kościelny dzwonami, które wzywały wiernych na Mszę św. Ta rozpoczynała się o godz. 10.30. Od tego porządku odchodzono tylko w nadzwyczajnych przypadkach. Warto zaznaczyć, że uroczyste kazania mówiono tylko w święta. Natomiast w niedzielę wykładano nauki katechetyczne. W 1933 roku w sprawozdaniu duszpasterskim jest mowa o dwóch mszach św. odprawianych w kościele pawłowskim. Latem odbywały się w godzinach: 8.00 i 10.00, a zimą o 8.30 i 10.30.

Sprawowanie sakramentów świętych dokumentowano w księgach:

– chrztów (Liber Baptisatorum),

– małżeństw (Liber Copulatorum),

– zgonów (Liber Mortuorum),

– zawierających spis dzieci do I Komunii św.

Od roku 1914 taka sytuacja powtarza się wielokrotnie i spowodowana jest tym, iż nie zawsze chrztu udzielano tylko parafianom, ale i chętnym z innych miejscowości nie należących do parafii Pawłowo np.: z Gorańca, Gębarzewa, Gębarzewka, Leśniewa, Szczytnik Duchownych, Kosmowa, Łubowa, Gniezna. Dnia 7 września 1936 roku miało miejsce niezwykłe, jak na tak małą parafię, wydarzenie. Dwie młode dziewczyny: Erna Grams lat 17 i jej siostra Marta lat 14 mieszkanki Gębarzewka po wyrzeczeniu się wyznania augsbursko-ewangelickiego przyjęły wyznanie wiary kościoła rzymsko-katolickiego. Ponieważ chrzest udzielony starszej siostrze w Olimpii nie miał znamion pewności, jeszcze tego samego dnia ks. Dziadzia udzielił jej sakramentu chrztu. Nie został on jednak zanotowany w księdze ochrzczonych. Spis dzieci, którym udzielono I Komunię św. zaczęto prowadzić systematycznie od 1869 roku. W 1930 roku pojawiły się pierwsze wzmianki na temat sakramentu bierzmowania. Wynika z nich, że na drugi dzień po przyjęciu I Komunii św. dzieciom udzielano bierzmowania w Gnieźnie. Podobna sytuacja istniała w związku z chowaniem ciał zmarłych. Udawano się do pobliskich miejscowości po pomoc, bądź zmarłych chowano bez obrzędów pogrzebowych. Najczęściej wymienianą przyczyną śmierci dzieci była szkarlatyna, suchoty dzisiaj nazywane gruźlicą, krup, puchlina, biegunka czy tyfus. Natomiast u dorosłych wymieniano kaszel i gruźlicę. Przyczyną śmierci były też nieszczęśliwe wypadki: utopienie, poparzenie, postrzelenie z broni palnej czy gangrena w wyniku skaleczenia. Zanotowano też jedno morderstwo kierowniczki ze szkoły w Pawłowie oraz kilka samobójstw.

Życzę wszystkim ciekawego wtorku.

Z Panem Bogiem

Ks. Proboszcz

                                                                              Radosław Plewa